Najstarsze czeskie zdjęcie, czyli Muzeum w Litomyślu
We wcześniejszych artykułach zachęcaliśmy do odwiedzenia Litomyśla, a zwłaszcza renesansowego pałacu i rodzinnego mieszkania Bedřicha Smetany. Dziś chcemy zaproponować zwiedzenie litomyskiego Muzeum Regionalnego, które pozwoli nam lepiej zrozumieć charakter i przeszłość miasta.
Muzeum mieści się w barokowym budynku dawnego gimnazjum pijarów z lat 1714-19, zaprojektowanym przez Giovanniego Battistę Alliprandiego. O jego dawnej funkcji przypomina figura św. Józefa Kalasantego, założyciela zakonu pijarów, umieszczona w niszy pośrodku głównej fasady.
Dawne gimnazjum pijarów
Powstałe w 1640 r. litomyskie kolegium pijarów było jedną z najstarszych i najsławniejszych szkół tego typu w Królestwie Czeskim i z czasem rozsławiło Litomyśl jako ważny ośrodek oświatowy. Początkowo uczono tu czytania i pisania w języku niemieckim, arytmetyki, podstaw katechizmu i łaciny, a w wyższych klasach – retoryki i wiedzy humanistycznej. W latach 1674-1849 absolwenci mogli kontynuować naukę w dwuletnim studium filozoficznym przygotowującym do uniwersyteckich studiów teologicznych, prawniczych lub medycznych. W XVIII w. program nauczania poszerzono o przedmioty ścisłe i przyrodnicze. W 1866 r. gimnazjum oficjalnie ogłoszono czeskim, a w 1874 r. upaństwowiono, ale pijarzy nadal nauczali w nim niektórych przedmiotów.
Wśród rektorów kolegium i nauczycieli trzeba wymienić takie postacie jak matematyka i astronoma Ignáca Florusa Stáška, historyka i filologa Germana Praesidenta, fizjologa Jana Evangelistę Purkyněgo, pisarza Aloisa Jiráska, który przez 14 lat uczył tu historii, geografii i języka czeskiego, czy malarza Antonína Dvořáka (nie mylić z kompozytorem!), uczącego rysunku. Do znanych uczniów należeli m.in kompozytor Bedřich Smetana, malarz pejzażysta Julius Mařák, językoznawca i historyk literatury Alois Vojtěch Šembera czy historyk i muzykolog Zdeněk Nejedlý.
W 1926 r. gimnazjum przeprowadziło się do nowego, modernistycznego budynku przy ul. T. G. Masaryka, a dotychczasowy obiekt zakupiło miasto jako siedzibę muzeum.
Tutejsze muzeum powstało już w 1891 r. z inicjatywy trzech profesorów gimnazjum. Początkowo działało jako stowarzyszenie i mieściło się w pomieszczeniach zlikwidowanej szkoły realnej. Ze względu na małą powierzchnię, udostępniało swoje zbiory tylko przez kilka dni w roku. Po przeprowadzce do budynku po gimnazjum, prowadzenie muzeum przejęło miasto. Od 2004 r. organem prowadzącym jest Kraj Pardubicki.
Stała wystawa muzeum "Litomyšl – město kultury a vzdělanosti" (miasto kultury i wykształcenia) ukazuje historię miasta z naciskiem na jego rolę i miejsce w czeskiej kulturze.
Na początek, w pawilonie wejściowym, zobaczymy odsłonięty podczas prac archeologicznych fragment średniowiecznej ulicy prowadzącej z miasta na wzgórze zamkowe, z pozostałościami bramy, muru obronnego i domu mieszczańskiego z XIV – XVII w. Za nimi, w formie makiet i filmu dokumentalnego, prezentowany jest rozwój urbanistyczny miasta i wzgórza zamkowego: od klasztoru premonstratensów, przez siedzibę biskupstwa, gotycki zamek z Nowym Miastem, pałac z kompleksem kolegium pijarów, po dzień dzisiejszy.
Rozwój urbanistyczny miasta
Fragment ekspozycji (źródło: Muzeum Regionalne w Litomyślu)
Korytarzem i schodami, na których prezentowane są XIX-wieczne tarcze strzeleckie, wykonywane dla zwycięzców zawodów strzeleckich i zdobione przez miejscowych artystów ilustracjami przysłów, cech charakteru i scenkami rodzajowymi, wchodzimy na I piętro z ekspozycją poświęconą dziejom regionu od prehistorii do roku 1848.
Z najstarszych eksponatów warto wymienić spory fragment ciosu mamuta, znalezionego w 1928 r. na jednej z posesji w mieście oraz faksymile przywileju króla Przemysła Ottokara II z 1259 r. nadającego Litomyślowi prawa miejskie i jego potwierdzenia z 1263 r.
Kolorami i kunsztem wykonania zachwycają iluminowane manuskrypty: XIV-wieczny podróżny brewiarz biskupa litomyskiego i kanclerza cesarza Karola IV Jana ze Środy (tak, ze Środy Śląskiej; to on był prawdopodobnie pośrednikiem w udzieleniu cesarzowi przez żydowskiego bankiera pożyczki pod zastaw klejnotów tworzących słynny skarb średzki) i śpiewnik litomyskiego chóru mieszczańskiego z utrakwistycznymi pieśniami z 1563 r.
Brewiarz Jana ze Środy
Śpiewnik chóru mieszczańskiego (źródło: Muzeum Regionalne w Litomyślu)
Ród Pernštejnów przypomina replika słynnego praskiego Jezulatka przywiezionego przez żonę Wratysława z Pernštejnu z rodzinnej Hiszpanii i portret Frebonii z Pernštejnu, fundatorki litomyskiego klasztoru pijarów, a dzieje miasta w XVI-XVIII wieku – interaktywna makieta miasta przedstawiającą jego wygląd przed pożarem w z 1546 r. z nagranymi opisami podświetlanych budynków, najstarszy malowany widok miasta z połowy XVII w., obraz wotywny z przedstawieniem św. Floriana gaszącego pożar miasta w 1735 r., czy też miecz katowski z 1620 r., użyty podczas egzekucji uczestników powstania chłopskiego w 1680 r.
Replika Jezulatka
Uzupełnieniem tej części wystawy jest dziecięca ekspozycja „Raczcie wstąpić” - makieta litomyskiego rynku, z otwieranymi fasadami niektórych domów, dzięki którym można zajrzeć do środka i poznać znanych Litomyślan.
Magdalena Dobromila Rettigova, autorka popularnej książki kucharskiej Domácí kuchařka
Druga część wystawy to Gabinet przyrodniczy i techniczny. Przybliża bogatą historię litomyskiego drukarstwa, działalność pochodzących z miasta przyrodników, a także związane z miastem wynalazki. Obejmuje też zbiory przyrodnicze litomyskich szkół, takie jak zielniki, wypchane zwierzęta czy mapy.
Znajdziemy tu kilka naprawdę wyjątkowych eksponatów. Na wymienienie na pierwszym miejscu zasługują niewątpliwie najstarszy aparat fotograficzny i najstarsza fotografia na ziemiach czeskich. Chodzi o dagerotyp, urządzenie pozwalające na rejestrowanie obrazu na miedzianej płytce pokrytej srebrem. Prezentowany egzemplarz należał do Florusa Staška, rektora kolegium pijarów. Dostał go od przyjaciela, profesora fizyki Uniwersytetu Wiedeńskiego Andreasa von Ettingshausena, który zakupił urządzenie po tym, jak w 1839 r. uczestniczył w posiedzeniu Francuskiej Akademii Nauk, na którym Jacques Daguerre zaprezentował swój wynalazek. Zapiski w kronikach litomyskich pijarów mówią, że Stašek i Ettingshausen wykonali pierwsze zdjęcia dagerotypem 2 czerwca 1840 roku z budynku dzisiejszego hotelu Hvězda w rynku. Niestety nie zachowały się, a prezentowane na wystawie zdjęcie budynku poczty wykonano latem tego samego roku z budynku nr 25 w północnej części rynku.
Zachowały się wprawdzie informacje, że kilka miesięcy wcześniej dagerotyp wykorzystano na przykład w Brnie, ale tamte obrazy nie zachowały się do naszych czasów, dlatego zdjęcie poczty w Litomyślu uważane jest za najstarsze w Republice Czeskiej.
Dagerotyp Florusa Staška
Drugim unikatem jest w pełni działająca replika lampy łukowej Františka Křižíka (1847-1941). Przypomina wizytę w Litomyślu cesarza Franciszka Józefa I w czasie manewrów wojskowych w 1889 r., którą postanowiono uświetnić oświetlając wzgórze zamkowe lampami skonstruowanymi przez tego czeskiego wynalazcę. Dla Křižíka, pioniera wykorzystania elektryczności w Czechach, producenta lamp, silników elektrycznych, dynam i budowniczego elektrowni, była to okazja do zareklamowania swojej działalności i rozpropagowania zastosowania elektryczności do oświetlenia ulic.
Lampa Křižíka jest udoskonaloną wersją lampy, w której źródłem światła jest łuk elektryczny – prąd przepływający między dwiema węglowymi elektrodami rozdzielonymi gazem. Samo zjawisko zostało opisane na początku XIX w,. a pierwsze lampy łukowe skonstruowano w połowie tego stulecia, jednak niestabilność łuku elektrycznego, wynikająca ze wzrostu odległości między elektrodami w miarę ich spalania się, utrudniała ich praktyczne wykorzystanie. Innowacja Křižíka, opatentowana w 1880 r., polegała na wprowadzeniu automatycznej regulacji odległości między elektrodami za pomocą elektromagnesu. Stabilizowało to długość łuku elektrycznego i umożliwiło długotrwałe bezobsługowe działanie lampy. Lampa Křižíka świeciła jaśniej niż wynaleziona w tym samym czasie żarówka Edisona, toteż wynalazki te przez jakiś czas skutecznie ze sobą konkurowały.Jednak konieczność ciągłej wymiany spalających się elektrod sprawiła, że ostatecznie lampa łukowa została prawie całkowicie wyparta przez żarówkę.
Lampa Křižíka na muzealnej ekspozycji
Lampy Křižíka zamontowano w Litomyślu tylko na pięciodniową wizytę cesarza. Poza tym miasto oświetlały lampy naftowe i olejowe. Na stałe, elektryczne oświetlenie ulic wprowadzono w 1904 r. – najpierw były to lampy łukowe, a z czasem żarówki. O słynnych początkach ulicznego oświetlenia przypominają dziś latarnie na litomyskim rynku, nawiązujące kształtem do lampy łukowej Křižíka.
Lampa w rynku
Litomyska replika lampy została zbudowana w 2014 r., jako pierwsza w Republice Czeskiej. Oprócz tego zachowały się dwie oryginalne lampy Křižíka – jedna w jego rodzinnym domu v Plánicy w południowych Czechach i druga – w muzeum w Pilźnie.
Lampa włączana jest podczas zwiedzania wystawy z muzealnym przewodnikiem.
Wśród eksponatów ilustrujących historię litomyskiego drukarstwa szczególne miejsce zajmuje prasa drukarska Josefa Portmana (1893–1968). Ten urodzony w Litomyślu miejski urzędnik podatkowy bardziej niż rachunkami interesował się sztuką, a zwłaszcza bibliofilstwem, które stało się jego życiową pasją. Nie tylko zbierał książki, ale również sam je drukował. Stworzył ich 312, z czego prawie połowę wydrukował tylko w jednym egzemplarzu, a resztę w nakładzie nie przekraczającym 20 sztuk. Wszystkie jego druki są bogato ilustrowane przez ulubionych artystów, m.in. Jana Konůpka, Zdeňkę Braunerovą, Františka Bílka, Karla Svolinskiego, Jana Zrzavego, Miladę Marešovą, Josefa Čapka, Alberta Schamoniego czy Josefa Váchala. Współpraca z tym ostatnim zaowocowała zresztą znacznie większym dziełem – Váchal wymalował Portmanowi wnętrza domu i wyposażył je w oryginalne rzeźbione i malowane meble. Mieści się tam dziś Portmoneum – Muzeum Josefa Váchala, będące oddziałem Muzeum Regionalnego.
Portmoneum (mapy.com, autor: Reneklimes)
Oprócz prasy, na wystawie zaprezentowane są matryce drukarskie i przykłady druków Portmana. Część jego kolekcji dzieł sztuki można zobaczyć w galerii miejskiej w litomyskim pałacu, a większość kolekcji bibliofilskiej – w Muzeum Piśmiennictwa Narodowego w Pradze.
Jeden z exlibrisów Portmana (źródło: Muzeum Regionalne w Litomyślu)
Jeszcze jednym szczególnym eksponatem w tej części wystawy jest replika amerykańskiej flagi, która dotarła na Księżyc z ekspedycją Apollo 16 w 1972 r. Razem z dedykacją i podpisami astronautów została podarowana Zdeňkowi Kopalowi (1914-1993), urodzonemu w Litomyślu i wykształconemu na Uniwersytecie Karola czesko-amerykańskiemu astronomowi w podziękowaniu za opracowanie szczegółowych map Księżyca dla programu Apollo.
Flaga amerykańska z Księżyca
Kolejna część ekspozycji to gabinet geograficzny ze zbiorem historycznych map, atlasów, książek prezentujących wiedzę o świecie i przyrządów używanych dawniej w pracy kartografa. Największym (dosłownie) eksponatem jest mapa Czech Johanna Christopha Müllera z 1722 r., o rozmiarze 3 m x 2,5 m. Müller, wojskowy inżynier i kartograf w służbie cesarskiej, dostał zadanie zmapowania Czech w 1712 r. Zajęło mu to 5 lat, spędzonych w dużej mierze na pomiarach w terenie, które prowadził przy pomocy kompasu i viatorium – wózka z licznikiem obrotów kół, służącego do mierzenia odległości.
Mapa, wykonana w skali 1:132 000, trafiła następnie do augsburskiego miedziorytnika Michaela Kauffera, który wyrył ją na 25 miedzianych płytach i wydrukował. Jej rogi zostały ozdobione rycinami przedstawiającymi widok zamku praskiego z mostem Karola oraz alegorie czeskich rzek i rzemiosł autorstwa malarza Wacława Wawrzyńca (Wenzela Lorenza) Reinera, autora barokowych fresków w licznych praskich kościołach, ale też w kaplicy Hochberga w kościele św. Wincentego i Jakuba we Wrocławiu oraz obrazów ołtarzowych w kościele klasztornym w Legnickim Polu. Wytworzenie samego miedziorytu zajęło kolejne dwa lata, ale mapa służyła przez następnych 100 lat jako podkład do dalszych prac kartograficznych. Do dziś zachowało się kilka kompletnych egzemplarzy jej pierwodruku oraz cały komplet płyt miedziorytniczych, eksponowany w Narodowym Muzeum Techniki w Pradze.
Mapa Müllera
Kolejna część wystawy, gabinet etnograficzny, poświęcony jest tradycjom i sztuce ludowej okolic Litomyśla. Zobaczymy tu makiety domów, malowane meble, obrazki malowane na szkle i repliki XIX-wiecznych ludowych i miejskich strojów, które można przymierzać! Ciekawostką jest malowany parawan z 1804 r. W regionie litomyskim oddzielano nimi łóżko położnicy od reszty izby.
Gabinet etnograficzny z parawanem
Dalej przechodzimy do gabinetu dziejów najnowszych, od rewolucji 1848 r do czasów nam współczesnych. Zobaczymy tu eksponaty ilustrujące życie polityczne, litomyskie szkolnictwo i działalność miejscowych stowarzyszeń i organizacji społecznych, np. straży pożarnej, związku strzeleckiego, towarzystwa śpiewaczego czy Sokola, a wśród nich podręczniki szkolne, mundury litomyskiego związku strzeleckiego i rower z lat 80. XIX w. (jeden z najstarszych zachowanych w Czechach) należący do jednego z członków działającego od 1866 r. litomyskiego klubu cyklistów. Z kolei litomyskie rzemiosło i przemysł reprezentują szyldy zakładów rzemieślniczych i reklamy wyrobów. Ciekawostką jest też pierwszy bilet kolejowy na linii Praga-Litomyśl. Ma numer 0001 i był sprzedany w Pradze 14. listopada 1882 r.
Zabytkowe rowery
Ciekawym sposobem zaprezentowania najważniejszych osobistości związanych z Litomyślem na przełomie XIX i XX w. jest „Litomyskie niebo” – fikcyjna rekonstrukcja przyjęcia, w którym biorą udział takie postacie jak kompozytor Bedřich Smetana, malarze Julius Mařák i Václav Boštík, pisarze Božena Němcová, Teréza Nováková, Magdalena Dobromila Rettigová i Alois Jirásek, historyk i muzykolog Zdeněk Nejedlý i krytyk literacki Hugo Gordon Schauer. W gablotach wystawione są oryginalne przedmioty pochodzące z ich majątków.
„Litomyskie niebo” z osobistymi przedmiotami znanych postaci (źródło: Muzeum Regionalne w Litomyślu)
Lata powojenne reprezentuje plakat pierwszej edycji festiwalu Smetanova Litomyšl z 1949 r., motocykl ESO 500 z 1950 r. uczestniczący w odbywanych tu w latach 1947-1977 międzynarodowych zawodach motocyklowych i samochodowych, portret Františka Ambroža Stříteskiego (1912-1989), ostatniego rektora kolegium pijarów i więźnia politycznego skazanego w pokazowym procesie w 1950 r. na 25 lat więzienia (wypuszczono go po 10 latach) czy też odezwa wzywająca polskich żołnierzy do powrotu do domu w dniach inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację w sierpniu 1968 roku.
Wezwanie do polskich żołnierzy
Ostatnią częścią wystawy jest gabinet osobliwości pochodzących ze zbiorów litomyskich mieszczan, a szczególnie Quidona Šimka (1857–1933), kupca, rysownika, miejscowego kronikarza i humorysty, jednego z założycieli litomyskiego muzeum. Uzupełnieniem kolekcji są rysunki Šimka ukazujące Litomyśl w latach jego młodości.
Warto wspomnieć też o dwóch wystawach czasowych, jakie można będzie zobaczyć przez najbliższe miesiące. Do 6 września jest to wystawa O umění kuchařském („O sztuce kucharskiej”) w dwusetną rocznicę wydania Domácí kuchařky Magdaleny Dobromili Rettigovej, a do 30 sierpnia – coś dla miłośników dawnych „dobranocek”, czyli Pat a Mat, wystawa wspominająca popularny film animowany znany w Polsce jako „Sąsiedzi”.
Pat i Mat, czyli bohaterowie filmu „Sąsiedzi” (Źródło: Muzeum Regionalne w Litomyślu)
Informacje na temat godzin otwarcia i biletów wstępu: www.rml.cz/cs/informace/pro-navstevniky.html
* * *
Jako uzupełnienie wizyty w muzeum, warto wybrać się na litomyski cmentarz, na którym dzięki tablicy podającej lokalizację grobów, można odnaleźć miejsca pochówków ważnych postaci, które poznaliśmy na wystawie, np. rektorów Florusa Staška i Germana Praesidenta, Magdaleny Dobromili Rettigovej, Quidona Šimka czy Zdeňka Kopala.
Nagrobek Florusa Staška
Niektóre nagrobki prezentują wysoką wartość artystyczną, np. grób malarza Josefa Matički i jego żony Anny zdobi rzeźba muzy – dzieło związanego przez lata z Litomyślem rzeźbiarza Olbrama Zoubka. Podobna rzeźba Zoubka, symbolizująca Pogodzenie się z losem, stoi na łące pamięci, służącej do bezpośredniego wysypywania prochów zmarłych.
