Do świata lalek w Chrudimiu
Gdy kilka miesięcy temu przygotowywałam artykuł o Zlínie, trafiłam na informację o zbudowanej tam w latach 30. XX w. szkole podstawowej, która wśród różnych pomieszczeń miała loutkárnę, czyli salę do przedstawień lalkowych. Zastanawiałam się wtedy, dlaczego miały to być akurat przedstawienia lalkowe. Zrozumiałam to dopiero po odwiedzeniu Muzeum Kultur Lalkarskich w Chrudimiu.
Muzeum mieszczące się w Mydlářovskim domu, wspaniałej renesansowej kamienicy w pobliżu chrudimskiego rynku, to prawdziwa uczta dla oczu, ale również solidna porcja wiedzy na temat niezwykle ciekawej historii czeskiego lalkarstwa, które razem z lalkarstwem słowackim zostało w 2016 r. wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa kulturalnego UNESCO.
* * *
Początki czeskiego lalkarstwa prawdopodobnie niewiele różnią się od tego, jak wyglądały w innych krajach Europy Środkowej. Pierwszymi przedstawieniami lalkowymi były prawdopodobnie krótkie scenki z wykorzystaniem pacynek, odgrywane na średniowiecznych jarmarkach. Później, w II połowie XVI i w XVII wieku, wędrowne trupy teatralne z zachodniej Europy przywiozły marionetki, wykorzystywane jako element przedstawień dramatycznych. W kolejnym stuleciu teatr lalkowy usamodzielnił się i pojawili się rodzimi artyści, którzy z przedstawieniami w języku czeskim jeździli po wiejskich zabawach i jarmarkach.
Razem z linoskoczkami, treserami niedźwiedzi i innymi wędrownymi komediantami, lalkarze postrzegani byli jako swego rodzaju margines społeczny, więc z konieczności ich rodziny zawierały małżeństwa między sobą, z czasem tworząc całe rody lalkarzy. Pod koniec XVIII wieku w Czechach i na Morawach było ich około 85. Z pokolenia na pokolenie dziedziczyli lalki i repertuar. Najbardziej znane były rody Kopeckich, Dubskich, Majznerów (na Podgórzu Karkonoskim), Šimków czy Kočków.
Lalkarze byli praktycznie cały czas w podróży. Najczęściej przemieszczali się końskim wozem, czasem przypominającym wóz cyrkowy. Scenę do przedstawień budowali w gospodach, na miejskich placach czy targowiskach, ustawiając deski na beczkach, stołach czy rusztowaniach. Czasem jako scena służyła im odchylana ściana wozu. Biedniejsi chodzili pieszo od wsi do wsi ze skrzynką z marionetkami i dekoracjami na plecach.
Wesoły spryciarz Kašpárek
Najcenniejszym majątkiem lalkarza były marionetki. Każdy miał ich co najmniej 15. W zestawie obowiązkowe były diabły, wesoły spryciarz Kašpárek z komedii dell’arte, który radzi sobie w każdej sytuacji, chłop Škrhola, młody i starszy rycerz, młoda dama, wiejska dziewczyna i rozbójnicy. Bogatsi lalkarze dodawali do nich kolejne postacie. Marionetki były drewniane, zamawiane u profesjonalnych rzeźbiarzy i lalkarz gotów był słono zapłacić, jeśli rzeźbiarz obiecał, że dla nikogo innego nie wykona takiej samej lalki. Najbardziej znanymi twórcami lalek byli Mikoláš Sichrovský z Mirotic k. Písku, rodzina Suchardów z Novej Paki i Josef Allesi z Pragi.
Wszystkie lalki zwykle animował jeden lalkarz, umiejętnie zmieniając głos, choć czasem korzystał z pomocy członków rodziny.
Oprócz lalek do przedstawień konieczna była odpowiednia oprawa sceny i dekoracje. Biedniejsi zamawiali je u malarzy pokojowych, a bogatsi – u uznanych artystów malarzy. Niektórzy uzdolnieni plastycznie lalkarze malowali je sami.
Repertuar początkowo stanowiły mocno zniekształcone sztuki z klasyki europejskiej, takie jak Doktor Faust, Don Juan czy opowieść o księżniczce Genowefie z Brabancji oraz adaptowane sztuki niemieckich, francuskich, włoskich czy angielskich teatrów lalkowych. Ulubionymi tematami były historie o rycerzach i rozbójnikach, intrygi i dramatyczne historie miłosne, najczęściej rozgrywające się w dalekich krajach. Odwiecznym tematem była walka dobra ze złem.
W latach 30. XIX w. popularność wędrownych lalkarzy zaczęła spadać, a ich twórczość postrzegano jako przestarzałą i odpowiednią głównie dla dzieci. Wtedy jednak stało się coś, co skierowało czeskie lalkarstwo na nowe, unikalne tory: jego potencjał dostrzegli „budziciele” narodowi. Przedstawienia lalkarzy były bowiem jedyną formą literatury w języku czeskim, jaka docierała do mieszkańców wsi. Do rangi legendy urosła wówczas postać „patriarchy” czeskich lalkarzy Matěja Kopeckiego (1775-1847), którego uznano za patriotę i budziciela, a czescy nauczyciele i kantorzy zaczęli pisać sztuki przeznaczone specjalnie dla teatrów lalkowych. Do najbardziej znanych należał „Odpust w Hudlicach” Prokopa Konopáska opowiadający o spotkaniu księcia Oldřicha z czeskim ludem. Czołowy kompozytor czeskiego romantyzmu Bedřich Smetana skomponował nawet uwertury do dwóch przedstawień lalkowych z repertuaru Kopeckiego: Doktor Faust i Oldřich a Božena. Z czasem na scenach teatrów lalkowych pojawiły się też adaptowane sztuki z repertuaru Teatru Narodowego w Pradze, a na malowanych kurtynach – sceny z czeskiej historii.
Dekoracje malowane przez czeskich artystów
W połowie XIX w. lalkarstwem zainteresowali się też pedagodzy, którzy zaczęli propagować zakładanie teatrzyków lalkowych w szkołach i przedszkolach. Jednocześnie zaczęła rosnąć ich popularność w rodzinach – najpierw w mieszczańskich salonach, potem wśród klasy średniej, zwłaszcza inteligencji, a potem – praktycznie wszędzie. Niektóre teatry rodzinne osiągnęły bardzo wysoki poziom artystyczny, wystawiając pisane przez siebie sztuki w secesyjnej oprawie tworzonej przez znanych malarzy. W latach 70. XIX w. zaczęły też powstawać teatry różnych organizacji społecznych, zwłaszcza Sokola, które łączyły formę ludowego teatru wędrownego z dbałością o wysoki poziom językowy.
Wszystko to doprowadziło do renesansu teatru lalkowego na przełomie XIX i XX wieku. W 1911 zorganizowano w Muzeum Etnograficznym w Pradze pierwszą wystawę lalkarstwa, którą odwiedziło ponad 26 000 osób. Powstały wkrótce Czeski Związek Przyjaciół Teatru Lalkowego zaczął w 1912 r. wydawać czasopismo „Český loutkář” (Czeski lalkarz), które jako Loutkář ukazuje się do dziś i jest najstarszym branżowym czasopismem lalkarskim na świecie.
Do powszechności rodzinnych, społecznych i szkolnych teatrów lalkowych przyczyniła się seryjna produkcja lalek i dekoracji, które dzięki stosunkowo niskim cenom trafiały „pod strzechy”. Jako pierwsze, w 1912 r. zaczęto sprzedawać lalki modelowane na podstawie rysunków Mikoláša Alša, tzw. alšovky, rok później ukazało się pierwsze wydanie „Dekoracji czeskich artystów dla lalek Alša” (a po nim 9 kolejnych), a w 1914 r. – kompletny teatrzyk z lalkami Alša i proscenium malowanym przez wybitnego malarza Františka Kyselę. Lata 20. i 30. to prawdziwy wysyp lalek, drukowanych dekoracji i całych konstrukcji scen o różnych rozmiarach, projektowanych przez wybitnych architektów i malarzy. Publikowano też zbiory sztuk dla teatrów lalkowych.
Kilka z powstałych wówczas teatrów lalkowych szczególnie zasługuje na wymienienie.
W 1914 r., w celu zebrania pieniędzy na funkcjonowanie osady kolonijnej dla dzieci z ubogich rodzin, powstało w Pilźnie Loutkové divadlo feriálních osad, które obok tradycyjnych sztuk grało przedstawienia kabaretowe komentujące aktualną sytuację polityczną. W 1917 r. dołączył do zespołu aktor i artysta-plastyk Josef Skupa, który w latach 20. zaprojektował ikoniczne czeskie lalki: wiecznie niezadowolonego zrzędę Spejbla i jego rezolutnego syna Hurvínka. Zapoczątkowało to epokę widowisk kabaretowych z obiema postaciami w roli głównej. W 1930 r. Skupa założył własny teatr – Plzneňské loutkové divadlo prof. Josefa Skupy, z którym jeździł po świecie. Teatr ten działał do 1944 r., gdy został zamknięty za działalność antyfaszystowską w formie pełnych aluzji alegorycznych komedii, umacniających w widzach wiarę w przyszłość narodu. Skupa trafił do obozu koncentracyjnego, a lalki – do kasy pancernej Gestapo. Po wojnie teatr wznowił działalność w Pradze i działa do dziś jako Divadlo Spejbla a Hurvínka, a słynne marionetki są też bohaterami popularnych wieczorynek dla dzieci.
Spejbl i Hurvínek
Przedstawienia lalkowe grano nawet w okopach I wojny światowej. Na południowym froncie, w armii austrowęgierskiej walczyli bracia Antonín, Jindřich i Matěj Kopeccy, członkowie słynnego lalkarskiego rodu. W sierpniu 1917 r. udało im się uciec na włoską stronę i wstąpić do legionów czechosłowackich. Jeszcze w obozie jenieckim zaczęli grać przedstawienia, początkowo bez lalek, a potem, służąc w legionie pod dowództwem malarza akademickiego por. Jana Angela Zeyera, założyli tradycyjny teatr lalkowy, który występował na froncie włoskim i na Słowacji. Inny czeski żołnierz, Josef Matěj Gottlieb, przed wojną scenograf Teatru Narodowego, stworzył papierowy teatrzyk z lalkami wycinanymi z kart pocztowych węgierskiej poczty polowej.
W 1920 r. w Pradze powstał teatr Říše loutek założony przez rzeźbiarza Vojtěcha Suchardę i jego siostrę, malarkę Annę Suchardovą-Brichovą, spadkobierców tradycji rodzinnego warsztatu rzeźbiarskiego w Novej Pace. W pięknej oprawie plastycznej przedstawiali widowiska baśniowe i fantastyczno-przygodowe. Teatr gra do dziś dla dzieci i dorosłych.
Z „domowych” teatrzyków na uwagę zasługuje m.in. teatr akademickiego malarza Jiřego Hudečka. W swojej willi w podorlickich Častolovicach zbudował w przejściu między dwoma pokojami scenę, na której w latach 30. XX w. razem z żoną wystawiali przedstawienia dla dzieci z miasteczka.
Ogółem, w 1930 r. w Czechosłowacji działało ponad 3 000 regularnie występujących amatorskich teatrów lalkowych, nie licząc prywatnych teatrzyków rodzinnych.
W latach 40. nowe życie lalkom nadali twórcy czeskiego filmu animowanego związani ze studiem filmowym na zlíńskim Kudlovie. Pierwsze filmy z udziałem lalek jeszcze pod koniec wojny stworzyli Hermína Týrlová i Karel Zeman. Później dołączyli do nich twórcy filmów rysunkowych, ulubionych również przez polskie dzieci za czasów PRL.
Przemiany polityczne po II wojnie światowej przyniosły z jednej strony profesjonalizację teatru lalkowego, a z drugiej – jego centralizację. W 1949 r. na wzór radziecki założono Centralny Teatr Lalkowy w Pradze i jego filie w Libercu (dzisiejsze Naivní Divadlo), Brnie, Czeskich Budziejowicach i Kladnie. w 1952 r. utworzono Katedrę Lalkarstwa na Wydziale Teatralnym praskiej Akademii Sztuk Muzycznych.
Rozwiązanie Sokola i innych stowarzyszeń spowodowało kryzys teatrów amatorskich, ale niektóre utrzymały się i działały nadal przy domach kultury. Niektóre z nich dość śmiało eksperymentowały z technikami lalkarskimi i aktorskimi. Od lat 60 rozwijał się też współczesny dziecięcy teatr lalkowy jako element wychowania artystycznego, służącego rozwojowi osobowości, kreatywności i fantazji. Teatrzyki działają do dziś w podstawowych szkołach artystycznych, ale też w kołach zainteresowań w zwykłych podstawówkach.
Regularnie odbywają się międzynarodowe festiwale lalkarskie. Od 1971 r. co dwa lata w Libercu organizowany jest festiwal Mateřinka obejmujący twórczość lalkarską dla najmłodszych. Twórczość profesjonalnych teatrów lalkowych od 1967 r. prezentuje Skupova Plzeň, a w Chrudimiu od 1951 r. odbywają się przeglądy amatorskich teatrów lalkowych Loutkářská Chrudim.
Również w Czechach zrodził się pomysł powołania międzynarodowego stowarzyszenia lalkarskiego. Powstało jeszcze w 1929 r. podczas zjazdu czechosłowackiego środowiska lalkarskiego, na które zaproszono przedstawicieli innych krajów. Otrzymało francuską nazwę, Union Internationale de la Marionette, powszechnie skracaną jako UNIMA.
Po 1989 r., a zwłaszcza po wpisaniu czeskiego lalkarstwa na listę UNESCO, lalka teatralna stała się w Czechach popularną pamiątką turystyczną.
* * *
Pomysł założenia czeskiego muzeum lalkarstwa pojawił się już podczas zjazdu środowisk lalkarskich w Pradze w 1929 r., ale do jego urzeczywistnienia doszło dopiero 40 lat później w Chrudimiu, znanym z festiwali amatorskich teatrów lalkowych. W 1969 r. rada miejska postanowiła przeznaczyć na ten cel świeżo odrestaurowany tzw. Mydlářovski dům.
Duszą przedsięwzięcia był dr Jan Malík (1904-1980), teoretyk, praktyk i historyk lalkarstwa, pedagog, długoletni sekretarz generalny UNIMy. Podstawę zbiorów stanowi jego prywatna kolekcja lalek. Zachęcił też organizacje członkowskie UNIMy z różnych państw do przekazania lalek ze swoich krajów. Członkowie organizacji z zapałem pomagali w przygotowaniu pomieszczeń i zainstalowaniu ekspozycji i 2 lipca 1972 r. otwarto muzeum z oficjalną nazwą Muzeum loutkářských kultur (Muzeum kultur lalkarskich).
Muzeum posiada w zbiorach ok. 10 tys. lalek z ponad 40 krajów świata i ok. 50 tys. elementów dekoracji, rekwizytów i ich projektów, fotografii, plakatów, druków, rękopisów, nagrań itd. z ponad 70 krajów. Oprócz tego placówka dysponuje biblioteką liczącą ponad 13 tys. tomów literatury fachowej z dziedziny lalkarstwa.
Stała wystawa muzeum prezentuje w układzie chronologicznym lalki i dekoracje pochodzące z ludowych teatrów wędrownych, teatrzyków domowych, teatrów społecznych, szkolnych i profesjonalnych, wykonane przez anonimowych twórców, ale też przez cenionych artystów.
Najstarsze są marionetki wędrownych lalkarzy z przełomu XVIII i XIX w. XIX-wieczne lalki zachwycają barwami i bogactwem strojów i realistyczną fizjonomią. Ich głowy rzeźbione były z jednego kawałka drewna, razem z włosami, oczami, wąsami czy brodą. Im bardziej lalka przypominała żywego człowieka, tym większa była jej wartość. W jednym z pomieszczeń możemy zobaczyć wyposażenie XIX-wiecznego warsztatu rzeźbiarskiego, w którym lalki powstawały.
Warsztat rzeźbiarski na ekspozycji w muzeum
Specjalne lalki służyły do prezentowania iluzjonistycznych sztuczek na bis lub w przerwach przedstawień. Ciekawym przykładem jest kobieca postać w długiej sukni, z której kieszeni wyskakiwały małe lalki. Po chwili suknia unosiła się wysoko, tworząc balon zakrywający całą postać, pod którą ukazywał się podwieszony kosz. Małe lalki wskakiwały do niego, po czym balon odpływał ze sceny. Wszystko działo się tak szybko i płynnie, że wyglądało jak prawdziwe. Popularne były też tzw. „tupacze” (dupáky) – lalki z rozwijanym korpusem, który można było w mgnieniu oka wydłużać lub skracać. Niektóre miały po dwie twarze, więc przy zręcznej animacji mogły w sekundę (na tupnięcie) zmieniać się np. z małej grubej kobiety w wysokiego chudego mężczyznę. Jeszcze innym typem lalek do trików był tzw. taneček – grupa marionetek zaczepionych na jednym drążku, animowanych tak, że tańczyły w kole.
Animacja takich lalek wymagała ogromnej zręczności, dzięki której lalkarze zdobywali uznanie publiczności. Z drugiej strony, zdarzało się, że byli podejrzewani o uprawianie magii.
Jeszcze innym typem lalek prezentowanym na wystawie są płaskie lalki papierowe, przesuwane w tle rozgrywającej się sceny, imitujące przepływające stwory morskie lub przebiegające zwierzęta.
Pierwsze dekady XX wieku reprezentuje kilka oryginalnych teatrzyków rodzinnych, teatrzyk Mikoláša Alša z przedsceniem malowanym przez Františka Kyselę i Rudolfa Livorę i dekoracjami z „Dekoracji czeskich artystów”, lalki „alšovki” i lalki innych producentów, a także oryginalne lalki wykonane przez artystów, m.in. przez Jiřego Hudečka dla jego teatru rodzinnego w Častolovicach. Lalki z lat 20. XX w. wyraźnie odchodzą od XIX-wiecznego realizmu w stronę fantazji, eksperymentu, groteski i stylizacji.
Okres po II wojnie światowej to lalki z państwowych teatrów, m.in. kopie Spejbla i Hurvínka oraz lalki wykorzystywane w animacji filmowej.
Uzupełnieniem kolekcji lalek są elementy scenografii, takie jak dekoracje, rekwizyty, oprawy scen i ich projekty oraz malowane kurtyny XIX-wiecznych teatrów wędrownych.
Oprócz czeskiego lalkarstwa, muzeum prezentuje lalkarstwo z różnych stron świata, szczególnie wietnamski wodny teatr lalkowy oraz wykonane z drewna, skóry, rogu czy rybich ości lalki do teatru cieni z Chin i Indonezji oraz lalki z innych krajów azjatyckich.
Wystawę główną uzupełniają wystawy czasowe prezentujące prace i pomysły współczesnych czeskich lalkarzy. Na parterze dzieci (ale też dorośli) mogą skorzystać z sali zabaw z lalkami, w której mogą spróbować animować pacynkę i marionetkę i zagrać w teatrzyku lalkowym.
W sąsiednim pomieszczeniu znajduje się wystawa dotykowa zaprojektowana specjalnie dla osób niewidzących i słabowidzących. Za pomocą dotyku mogą poznać poszczególne części lalek, mechanizmy służące do poruszania marionetkami, kolejne fazy rzeźbienia lalki, a także Mydlářovski dům, w którym muzeum się znajduje i rzeźbiarskie detale z jego fasady. Tę ostatnią możliwość dają wykonany w skali 1:55 model budynku oraz trzy detale z fasady w skali 1:1. Eksponaty opisane są dużym drukiem i w alfabecie Braille’a, a dodatkowe informacje można usłyszeć w specjalnej aplikacji po zeskanowaniu kodu QR.
* * *
W budynku z arkadami po prawej siedzibę ma Muzeum Kultur Lalkarskich
Warto na koniec poświęcić chwilę uwagi samemu budynkowi. Pierwotnie gotycki dom w 1571 r. kupił chrudimski mieszczanin zajmujący się wyrobem świec i mydła, Matěj Mydlář i w kolejnych latach kazał przebudować go w stylu renesansowym, który poznał podczas swoich podróży do Włoch. Z kolei jego syn Daniel, zachwycony orientem, polecił dobudować wieżyczkę z minaretem, z której podczas zwiedzania muzeum można obejrzeć panoramę miasta.
Szczególnie imponująca jest główna fasada budynku z dwoma piętrami arkadowych galerii. Balustradę pierwszego piętra zdobią płaskorzeźby: poniżej kolumn są to personifikacje pobożności, sprawiedliwości, roztropności i siły, a na płycinach między nimi – alegorie pokoju, wojny, miłości, uczciwości i władzy. Pod nimi, na gotyckich wspornikach, widnieją błazen, byk, sowa, jeleń, róża i monogram IHS. Napis nad drzwiami to cytat z I Listu św. Jana: „Bóg jest miłością. Kto trwa w miłości, trwa w Bogu, a Bóg w nim”, datą 1573 i monogramem MM .
Godziny otwarcia i ceny wstępu do muzeum można znaleźć na stronie www.puppets.cz/cs/oteviraci-doba
