Javorník to nie tylko Jánský vrch
Leżący niecałe 10 km na południe od Paczkowa Javorník przyciąga turystów przede wszystkim chlubiącym się ponad 700-letnią historią zamkiem Jánský vrch. Znany jest on zarówno czeskim, jak i polskim turystom – wszak przez prawie 600 lat był letnią rezydencją biskupów wrocławskich, a 6 lipca 1945 roku zmarł tu ostatni niemiecki biskup tej diecezji, Adolf Bertram. Słynie też z jednej z największych w Europie Środkowej kolekcji zabytkowych fajek z różnych stron świata, zakupionej przez muzeum w 1968 roku i stale powiększanej.
Zwiedzający mają do dyspozycji kilka tras zwiedzania. Podstawowa ukazuje pomieszczenia reprezentacyjne, takie jak wielką i małą jadalnię, kancelarię, salon muzyczny, salę bilardową oraz kaplicę z niedawno odrestaurowanym cennym ołtarzem z początku XVII wieku i kilkoma gotyckimi rzeźbami. We wnętrzach można zobaczyć XIX-wieczne meble, piece kaflowe, porcelanę, instrumenty muzyczne, tapety, dywany, malowidła ścienne, obrazy i stiuki, a w oknach - 180-200-letnie firany. Sporą ciekawostką są gazowe żyrandole. Wykonane z różnych materiałów, malowane i rzeźbione fajki prezentowane są w kilku pomieszczeniach. Podczas zwiedzania (wyłącznie z przewodnikiem; można otrzymać tekst w języku polskim) turyści zapoznają się z historią zamku, postaciami kolejnych rezydujących w nim biskupów, a także z postacią Karla Dittersa von Dittersdorf, wiedeńskiego wirtuoza skrzypiec, kompozytora i dyrygenta, w latach 1769-1794 związanego z javornickim dworem biskupa Filipa Gottharda Schaffgotscha.
Osoby, które miały już okazję przejść główną trasę zwiedzania, mają do dyspozycji kilka innych możliwości. Mogą obejrzeć zaplecze gospodarcze zamku (wewnętrzne dziedzińce, kuchnię, jadalnię służby, mieszkanie zarządcy, łazienkę, magiel, prasowalnię itd.), pokoje gościnne (w tym mieszkanie zajmowane niegdyś przez Karla Dittersa von Dittersdorf z rodziną) z wystawami czasowymi, wyposażone m.in. w secesyjne lampy elektryczne oraz zamkowy strych i wieżę, na których można zobaczyć konstrukcję więźby dachowej i zabytkowy mechanizm zegara.
Praktyczne informacje dla turystów: www.zamek-janskyvrch.cz/pl
* * *
Warto jednak pamiętać, że Javorník to nie tylko zamek. Ze wszech miar warte odwiedzenia jest też miejskie muzeum. Od roku 2020 mieści się w odrestaurowanym XVIII-wiecznym budynku na rogu ulic Puškinovej i Pod Zámkem, służącemu pierwotnie administracji zamku Jánský vrch, a od r. 1848 do lat 50. XX w. – sądowi.
Nie znajdziemy tu typowego chronologicznego przedstawienia dziejów miasta. Zamiast tego, każda sala ukazuje inny temat związany z przeszłością miasta i jego okolic. Zaczynamy od zbrojowni, w której zobaczymy kolekcję średniowiecznej i nowożytnej broni białej i palnej, kusze i zbroje: europejskie oraz orientalne, w tym niezwykle misternie zdobione perskie hełmy. W skarbcu zobaczymy skrzynie cechowe, skarbonę biskupiego urzędu finansowego, pieczęcie, monety znalezione w okolicach Javorníka i historyczną biżuterię, a na ścianach - herby kolejnych biskupów wrocławskich – właścicieli Javorníka. Kolejna sala to klasa szkolna z wyposażeniem z I połowy XX w., w tym tablicami edukacyjnymi w języku niemieckim i czeskimi podręcznikami.
Dalej przechodzimy do izby wiejskiej z XIX-XX w. stylizowanej na wnętrze zrębowej chaty. Zobaczymy tu malowane meble, w tym piękną skrzynię ślubną, którą panna młoda tradycyjnie sama dekorowała, malowany zegar, stroje ludowe wypożyczone przez stowarzyszenie dawnych mieszkańców Javorníka z Niemiec, łóżko nakryte haftowaną kapą, kołyskę, piec kaflowy, stół i kredens, a na nich garnki, brytfanki, butelki, miski, talerze, sita, moździerze, pojemniki na przyprawy i różne przybory kuchenne. Na ścianach wiszą malowane na szkle obrazki, a w rogu izby, przy maszynie Singera, pracuje szewc. Następna sala to posterunek żandarmerii z okresu austro-węgierskiego. Żandarm siedzi przy biurku, na którym widać niezbędne wyposażenie: dokumenty, pieczęcie, aparat telefoniczny, a także.... butelkę i kufel. Izbę ogrzewa żelazny piecyk, przy jednej ze ścian stoi miednica-umywalka na stelażu, a obok na wieszaku wisi kożuch. W jednej z szaf widać broń i hełm, a na podniszczonej sofie leżą kajdanki oraz... puzon. Najwyraźniej „nasz” żandarm jest też członkiem miejscowej orkiestry dętej.
Kolejne dwa pomieszczenia związane są z utrzymaniem czystości. Pierwsze to pralnia z zabytkowymi pralkami, maglami firmy Jung z Jeseníka, zapasem środków do prania i reklamami mydła na ścianach. Jest też kamienna wanna, tary, piecyk z kociołkiem do gotowania bielizny i sznur z suszącym się praniem. Sąsiednie pomieszczenie to łazienka, w której ujrzymy damę kąpiącą się w drewnianej wannie i gablotkę z przedwojennym mydłem i kosmetykami. Naprzeciwko można zajrzeć do czarnej kuchni z piecem chlebowym, miarkami i sitami do mąki, formami do ciasta, rusztem do suszenia owoców, a także lodówką na lód z przełomu XIX i XX wieku. Dalej przechodzimy do dwóch cel więziennych (w budynku sądu mieścił się też areszt), gdzie spotkamy aresztantów i zobaczymy warunki, w jakich byli niegdyś przetrzymywani.
Na I piętrze duża sala poświęcona jest turystyce. Ujrzymy tu odpoczywających przy namiocie turystów w odzieży z połowy XX w., sprzęt biwakowy i wędrówkowy (obuwie, plecaki, chlebaki, pudełko na żywność, menażki, latarki, kije turystyczne, mapy i przewodniki), tablicę z „dziesięciorgiem przykazań” turysty Morawsko-Śląskiego sformułowanych przez członków Sudeckiego Towarzystwa Górskiego (MSSGV) w 1923 r., rakiety śnieżne i płozy do wędrówek po śniegu, metalowe tabliczki z oznaczeniami szlaków turystycznych sprzed 1945 r., aparat fotograficzny z I połowy XX w., rower z fabryki w Zlatých Horach i model dawnej wieży widokowej na Pradziadzie.
Kolejne pomieszczenie upamiętnia postać Karla Dittersa z Dittersdorfu – skrzypka, kompozytora i dyrygenta zamkowej orkiestry za czasów biskupa Filipa Gottharda Schaffgotscha. Zobaczymy tu m.in. zabytkową fisharmonię i skrzynię podróżną kompozytora. Następna sala to odtworzona pracownia sióstr zakonnych ze zgromadzenia de Notre Dame, które podczas internowania w Javorníku w latach 1950-90 pracowały w dawnych pomieszczeniach sądu. Zobaczymy tu maszyny i przybory do szycia i haftowania oraz pięknie zdobione ornaty i bieliznę ołtarzową, którą siostry tworzyły, a także, oczywiście, jedną z zakonnic.
W sąsiedniej sali można zapoznać się z historią gazownictwa i obejrzeć zabytkowe lampy, kuchenki, piecyki i liczniki gazowe, a także gazową lodówkę. Wchodząc do następnego pomieszczenia, znajdziemy się we wnętrzu javorníckiej apteki „U Świętego Antoniego” z I połowy XX w. Zobaczymy tu apteczne regały i komody z lekami i produktami drogeryjnymi, kontuar do obsługi klientów, a także naczynia i sprzęt do wyrobu leków: wagi, apteczne moździerze, różne pojemniki na leki i szkło laboratoryjne. Na ścianach wiszą reklamy leków, pasty do zębów, środków czyszczących, a nawet... trutki na gryzonie.
Zwiedzanie kończymy wejściem na strych, gdzie możemy zobaczyć historyczną więźbę dachową oraz wystawę zabytkowego sprzętu gaśniczego.
Godziny otwarcia i ceny biletów wstępu: www.kulturnidumjavornik.cz
* * *
Trzecim miejscem, którego odwiedzenie gorąco polecamy, jest kościół Podwyższenia Krzyża Św. stojący przy cmentarzu przy ul. Havlíčkovej. Do czasu zbudowania kościoła Świętej Trójcy w centrum miasta, była to parafialna świątynia Javorníka, którego centrum pierwotnie znajdowało się w tym właśnie rejonie. Wyjaśnia to rozmiar budowli, nieco zaskakujący, jak na kościół cmentarny. Najstarsza zachowana wzmianka o świątyni pochodzi ze spisu majątków biskupstwa wrocławskiego z 1290 r., ale na podstawie szczegółowych badań oszacowano, że stał tu już w latach 60. XIII w. Prawdopodobnie uszkodzony przez husytów, został w XV wieku częściowo przebudowany, stąd można w nim dostrzec elementy zarówno romańskie, jak i gotyckie. W średniowieczu ściany świątyni zostały pokryte polichromią, która później została zatynkowana. Malowidła ponownie odkryto w 2016 r, a następnie poddano pieczołowitej konserwacji, zakończonej w 2022 r.
Średniowieczna polichromia pokrywa wszystkie ściany kościoła prócz zachodniej, która ze względu na naruszenie statyki podczas XIX-wiecznej przebudowy fasady, została wyburzona i w 1901 r. zastąpiona nową. Malowidła nie stanowią jednej spójnej całości, bowiem powstawały w kilku fazach, od XIV do XVI wieku. Nowsze malowidła przykrywały starsze, dlatego niektóre motywy powtarzają się nawet kilkukrotnie w różnych miejscach.
Najstarsze malowidła (z II ćwierci XIV wieku) znajdują się w dolnej części północnej ściany nawy. Zobaczymy tu scenę Zwiastowania Marii i postać św. Katarzyny, ponad nimi prawdopodobnie męczeństwo św. Barbary i św. Agaty, a na sąsiedniej ścianie, na lewo od łuku tęczowego – Ukrzyżowanie Chrystusa z postaciami Matki Bożej i św. Jana Ewangelisty. Mniej więcej z tego samego czasu pochodzi cykl Apostołów (zachowało się 10 z dwunastu) na północnej ścianie prezbiterium.
Prawdopodobnie z przełomu lat 30 i 40 XIV w. pochodzi polichromia na wschodniej ścianie prezbiterium, na prawo od okna. Widzimy tu Chrystusa ustanawiającego sakrament Eucharystii podczas Ostatniej Wieczerzy. Poniżej widać głowę Chrystusa, którego ciało zastępuje wnęka pełniąca niegdyś rolę sakramentarium, otoczona przez anioły ze świecami. Malowidło przechodzi na południową ścianę, gdzie widnieje postać Chrystusa krzyżowanego przez siedem grzechów głównych, trzymających narzędzia męki Pańskiej. Powyżej widać kobietę (prawdopodobnie Marię) ukazującą uniesiony kielich z hostią, a w sąsiedniej scenie – mężczyznę (być może Mojżesza) wskazującego Żydom słońce jako symbol obecności Boga. W ten sposób symbolicznie ukazano naukę Kościoła o obecności Boga w Eucharystii.
Na lata 60-70 XIV wieku datuje się scenę na lewo od okna prezbiterium, ukazującą Koronację Panny Marii. Z tego samego czasu pochodzi postać Marii z małym Jezusem na lewo od łuku tęczowego.
Największy zachowany cykl przedstawień z tego okresu to żywot Chrystusa na północnej ścianie nawy. Zaczyna się zwiastowaniem Marii w lewym dolnym rogu. Dalej widać narodzenie Chrystusa, pokłon Trzech Króli, obrzezanie, rzeź niewiniątek, wskrzeszenie Łazarza i wjazd do Jerozolimy. W wyższym, środkowym pasie mamy mękę Chrystusa: prawdopodobnie Ostatnią Wieczerzę, modlitwę w Ogrojcu, pojmanie Chrystusa, sąd przed Piłatem, ukoronowanie cierniem, biczowanie, spotkanie z Matką w drodze na Golgotę i Ukrzyżowanie. Na górze widać opłakiwanie Chrystusa, Zmartwychwstanie, Wniebowstąpienie, zmarłych wstających z grobów, Marię Wspomożycielkę, dusze wstępujące do nieba i Sąd Ostateczny. W tej ostatniej scenie Jezus siedzi na tronie, ukazując swe rany, towarzyszą Mu anioły z narzędziami męki, a poniżej widać diabła strącającego potępionych do piekła.
Pod koniec XIV wieku powstały malowidła, które prawdopodobnie pokryły wszystkie ściany i sklepienia prezbiterium, przykrywając starszą polichromię. Z tego cyklu zachowała się przede wszystkim scena Sądu Ostatecznego na sklepieniu i wschodniej ścianie. Pośrodku widzimy Chrystusa na tronie, po bokach klęczących Marię i Jana Ewangelistę, a na dwóch pozostałych polach sklepienia – symbole czterech Ewangelistów. Z ust Chrystusa wychodzą dwa miecze symbolizujące moc Słowa Bożego. Ponad głównym oknem widać trąbiące anioły, a po jego bokach – zmarłych wstających z grobów. Na południowej ścianie prezbiterium, z prawej strony, zachowała się scena z pracującymi Adamem i Ewą po wygnaniu z raju, nad nią – pokłon Trzech Króli, a na lewo od okna – wizerunki pierwszych męczenników: św. Szczepana i św. Wawrzyńca. Sceny na północnej ścianie zachowały się fragmentarycznie i tylko w górnej części. Prawdopodobnie jest to legenda o św. Jerzym oraz Niebieskie Jeruzalem. Dobrze zachowały się malowidła na spodniej stronie łuku tęczowego. Widać tu cztery herby, m.in. biskupstwa wrocławskiego (srebrne lilie na czerwonym tle), a pod nimi - św. Dorotę po południowej stronie i św. Katarzynę po północnej. Święte te, razem ze św. Barbarą i św. Małgorzatą były otaczane wielka czcią, zwłaszcza w krajach niemieckojęzycznych.
Z tego samego okresu pochodzą postacie króla i proroków w nawie powyżej łuku tęczowego oraz monumentalny wizerunek patrona podróżnych, św. Krzysztofa po jego prawej stronie. Pod stopami świętego widać morskie stwory (ryby, konika morskiego i syrenę) symbolizujące wodę, przez którą przeniósł on dziecko, które okazało się Jezusem. Również monumentalny charakter ma scena z archaniołem Michałem ważącym dusze poniżej sceny Sądu Ostatecznego na północnej ścianie nawy.
Kolejny raz kościół otrzymał dekorację malarską pod koniec XV w. Z tego cyklu zachowały się sceny opatrzone niemieckimi komentarzami na północnej ścianie prezbiterium, przedstawiające sześć z Dziesięciorga Przykazań. Na każdej z nich widać diabła kuszącego ludzi do złego.
Po roku 1428 powstał kolejny cykl przedstawiający żywot Chrystusa, namalowany na północnej ścianie nawy. Zachowało się z niego 12 scen: (od lewej) Zwiastowanie lub Nawiedzenie św. Elżbiety, Boże Narodzenie, Ofiarowanie w świątyni, Pokłon Trzech Króli, fragment Ostatniej Wieczerzy, prawdopodobnie fragment Ecce homo i Niesienia Krzyża.
Najmłodsze malowidła, z XVI w., znajdują się na południowej ścianie nawy. Przedstawiają św. Marcina z Tours dzielącego się płaszczem z żebrakiem oraz św. Jerzego walczącego ze smokiem. Symbolizują czyny miłosierdzia oraz walkę z grzechem.
Javorníckie polichromie są wspaniałym dziełem gotyckiego malarstwa, dającym wgląd w średniowieczną duchowość i rozumienie świata. Jednocześnie widoczne jest przenikanie prądów artystycznych między Śląskiem, Morawami i Czechami.
Ceny i godziny zwiedzania dostępne na stronie: www.kosteljavornik.webnode.cz. Poza nimi można zarezerwować zwiedzanie dla grupy co najmniej 5 osób, dzwoniąc z przynajmniej jednodniowym wyprzedzeniem na numer +420 584 440 688.
Katarzyna Potocka-Brygier - NaszeSudety
Gdzie przenocować w okolicy?
 |
Planujesz weekend, wakacje, a może po prostu pobyt służbowy w Jeseníku? Oferujemy Państwu zakwaterowanie w pięciu pokojach dwuosobowych i jednym czteroosobowym (dwie sypialnie) z własną łazienką. Ogromną wartością dodaną jest strategiczne położenie Vili Elis, tuż przy dworcu kolejowym w Jeseníku... |
