Liebiegowie – tekstylni magnaci z Liberca

 

     Niewiele rodzin odegrało tak dużą rolę w dziejach miast, jak Liebiegowie w dziejach Liberca. Byli nie tylko właścicielami największego przedsiębiorstwa w mieście, ale również założycielami wielu instytucji, fundatorami licznych budowli i inicjatorami bądź współinicjatorami budowy ważnych obiektów infrastruktury. Założyciel tego rodu przemysłowych magnatów, Johann Liebieg (1802-1870) urodził się w rodzinie sukiennika w Broumovie. Fachu uczył się w rodzinnym mieście, a następnie podczas podróży czeladniczej m.in. do Czeskich Budziejowic, Pragi i Wiednia. Po jej zakończeniu, w wieku 16 lat przybył do Liberca, gdzie znalazł posadę jako czeladnik u jednego z mistrzów sukienniczych. Praca ta najwyraźniej mu jednak nie odpowiadała, bo po kilku miesiącach porzucił ją, aby zająć się handlem – najpierw jako domokrążca, a po roku – jako właściciel małego sklepiku w centrum miasta. Towary kupował u starszego brata Franza, praskiego kupca, oraz na targach w Lipsku, Frankfurcie i Brunszwiku.

     W 1822 roku Franz również przeniósł się do Liberca i razem z Johannem, jako spółka Gebrüder Liebieg, otworzyli w Libercu sklep z tkaninami (później dołączyła do nich też siostra Pauline). Szybko okazało się, że Johann świetnie wyczuwał potrzeby klientów i z łatwością dostosowywał ofertę do zmieniającej się mody. Wysokie ceny modnych tkanin oznaczały jednak spore koszty działalności, więc Johann postanowił rozpocząć własną produkcję. W tym celu, w 1825 roku udał się w podróż do Anglii i Francji, aby podpatrzyć nowoczesne technologie (dziś nazwano by to szpiegostwem przemysłowym), które następnie wdrożył w Libercu. Liebiegowie otworzyli mały zakład i jako pierwsi w całej monarchii austriackiej zaczęli produkować modne niepilśnione tkaniny wełniane, dotąd wytwarzane wyłącznie w Anglii.

     Ponieważ popyt był ogromny, a w kraju firma nie miała żadnej konkurencji, trzeba było szybko zwiększyć możliwości produkcyjne. W 1828 r. bracia kupili więc od firmy Ballabene & Co. fabrykę włókienniczą na terenie dawnej manufaktury Clam-Gallasów w tzw. Dolinie Józefiny (Josefinino údolí) nad Harcovskim potokiem. Fabryka była niewielka, więc dodatkowo Johann wykorzystał tradycyjny system nakładczy, zatrudniając rzesze bezrobotnych po upadku płóciennictwa tkaczy chałupników w całych Górach Izerskich. Faktorie skupujące wytwarzane przez nich sukno powstały m.in. w Hodkovicach nad Mohelkou, Tanvaldzie i Frýdlancie.

     W ciągu 10 lat przedsiębiorstwo Liebiegów urosło do rangi największego w Libercu i jednego z największych w całej monarchii. Początkowo firma produkowała tkaniny z przędzy kupowanej na targach i u kupców, ale pod koniec lat 30. Johann powiększył fabrykę o mechaniczną przędzalnię. Zakłady stopniowo rozbudowywał i wykorzystując nowinki technologiczne (maszynę parową, opalanie kotłów gazem, a potem węglem) uniezależniał produkcję od zmiennych stanów wody w Harcovskim potoku.

     Sukces Liebiega był niewątpliwie związany z jego otwartością na innowacje. W latach 40.  XIX wieku, znów jako pierwszy w kraju, wprowadził na rynek nowy rodzaj wełniano-bawełnianej tkaniny sukienkowej zwanej orleanem. Do jej wyrobu sprowadził z Anglii kilka nowoczesnych krosien, na wzór których rozwinął następnie własną produkcję.

     Ciągły wzrost popytu zmuszał Johanna do budowy kolejnych zakładów. W 1845 r. otworzył przędzalnię i tkalnię bawełny nad rzeką Kamenicą w Svárovie (dziś część Velkich Hamrów). W 1851 r. wspólnie z Antonem Richterem zbudował przędzalnię czesankową w Luhu (dziś część Raspenavy), a cztery lata później rozpoczął budowę wielkiej przędzalni w Železným Brodzie. Firma miała swoje magazyny w Wiedniu, Pradze, Brnie i Linzu oraz oddziały w Trieście, Hamburgu, Paryżu i Petersburgu. Eksportowała też poza Europę, m.in. do Ameryki Południowej i Meksyku. W latach 50. w samym Libercu Liebieg zatrudniał ok. 12 000 robotników.

     Jako przezorny przedsiębiorca, Johann inwestował również w majątki ziemskie (założył siedzibę rodową w Smiřicach niedaleko Hradca Králové) i przedsiębiorstwa przetwórstwa spożywczego, m.in. młyny, wielkie piekarnie, browar i cukrownię w Smiřicach, które przekazał swoim młodszym synom (z dwiema kolejnymi żonami miał 15 dzieci). Ważnymi inwestycjami były też kopalnie, które dostarczały paliwa i materiałów budowlanych dla rozwijających się fabryk. Jako największy odbiorca węgla w Libercu, Johann Liebieg stanął na czele tutejszego towarzystwa górnictwa węglowego. Aby ułatwić transport surowców i gotowych wyrobów, razem z innymi przedsiębiorcami z regionu przyczynił się do budowy linii kolejowej łączącej Liberec z Żytawą i Pardubicami, a następnie, poprzez budowę jej odgałęzienia w Jaromĕřu, do połączenia Liberca z kopalniami węgla kamiennego koło Malých Svatoňovic.

     Poza rozwijaniem własnej firmy, Johann Liebig aktywnie uczestniczył w życiu gospodarczym i społecznym miasta i regionu. Został pierwszym prezesem libereckiej Izby Przemysłowo-Handlowej i przewodniczącym zarządu libereckiej Kasy Oszczędności oraz reprezentował interesy regionu w czeskim sejmie krajowym i Radzie Państwa (parlamencie austriackim). Został odznaczony wysokimi odznaczeniami państwowymi za reprezentowanie kraju poza jego granicami i za zwiększanie dobrobytu obywateli. W 1868 r. otrzymał dziedziczny tytuł barona oraz herb przedstawiający 6 kłosów zboża, 6 pszczół i napis „Per laborem ad honorem” (przez pracę do zaszczytu). Zmarł w czerwcu 1870 w swym pałacu w Smiřicach i prawdopodobnie został pochowany w zachowanej do dziś kaplicy grobowej na dawnym libereckim cmentarzu.

     Starszy brat Johanna, Franz Liebieg (1799-1878), w latach 30. XIX wieku wystąpił ze spółki z bratem i w 1843 r. kupił przędzalnię i młyn w Vescu (dziś jedna z południowych dzielnic Liberca), gdzie również zaczął produkować tkaniny wełniane i orlean. Jego głównym towarem eksportowym były wełniane chusty, szale i pledy wysyłane przez Hamburg do Meksyku, a drukowane kaszmiry sprzedawał na Bliski Wschód, do Persji i Ameryki Południowej. W 1860 r. kupił dawny młyn w Boleslavi niedaleko Zawidowa, który przebudował na przędzalnię wełny. Był mecenasem szkół, kościołów i organizacji charytatywnych. Również on otrzymał od cesarza dziedziczny tytuł szlachecki. Z kolei jego syn Franz Liebieg junior (1827-1886) zaangażował się w politykę. Został libereckim radnym, potem  posłem do sejmu krajowego i do parlamentu w Wiedniu. W testamencie zapisał pokaźną sumę na budowę nowego, monumentalnego ratusza na libereckim rynku staromiejskim.

     Po śmierci Johanna Liebiega, jego firmę przejął syn Johann Liebieg junior (1836-1917), bardziej znany jako miłośnik sztuki niż przedsiębiorca. Przyczynił się m.in. do powstania Muzeum Przemysłowego w Libercu (dzisiejsze Muzeum Północnoczeskie) i stanął na czele jego rady kuratorów. W latach 1770-72 przebudował dawny dom przedsiębiorcy Römhelda w sąsiedztwie pałacu Clam-Gallasów na swą liberecką siedzibę. W 1888 r. wystąpił z rodzinnej firmy i odtąd wiódł spokojne życie w zaciszu swej rezydencji.

     Po Johannie młodszym firmę przejął jego brat Theodor, który jednak wkrótce (w 1891 r.) zmarł, a po nim - trzeci z braci, Heinrich Liebieg (1839-1904). Również on bardziej interesował się sztuką i sprawami społecznymi niż działalnością gospodarczą. Wspierał edukację, życie kulturalne i artystyczne miasta, m.in. poprzez wspomaganie działalności libereckiego muzeum, któremu ofiarował część swych prywatnych zbiorów dzieł sztuki i rzemiosła artystycznego. Z jego inicjatywy w 1900 r. na wzniesieniu Schmiedstein (dziś Liberecká výšina) powstał gotycki zameczek z wieżą widokową, a poniżej - pałacyk letni, tzw. Leśna willa, które Heinrich zapisał w testamencie miastu (sam końca budowy nie dożył). Miastu pozostawił też swą kolekcję malarstwa i wyrobów z metalu oraz pieniądze na utrzymanie i powiększanie zbiorów.

     Jeszcze w 1897 r. Heinrich został wybrany do Rady Państwa. Kierowanie rodzinną firmą powierzył wówczas bratankom Theodorowi juniorowi i Gisbertowi (1874-1944), doktorowi praw, który pojechał zarządzać interesami Liebiegów w Wiedniu.

     Theodor Liebieg jr (1872-1939) przyczynił się do ekspansji firmy do Austrii i Węgier. Był członkiem rady miejskiej oraz wyższej izby parlamentu austro-węgierskiego. Od 1929 r. stał na czele libereckiej Izby Przemysłowo-Handlowej i Niemieckiego Związku Przemysłowego w Czechosłowacji. Był współtwórcą Towarzystwa Targów Libereckich, od 1920 r. organizującego w mieście coroczne międzynarodowe wystawy przemysłowe.

     Theodor junior był też miłośnikiem motoryzacji i pierwszym właścicielem samochodu (Victoria Benz, obecnie w zbiorach Państwowego Muzeum Techniki w Pradze) na ziemiach czeskich, a w roku 1894 odbył pierwszą długodystansową podróż w historii motoryzacji, pokonując samochodem ponad 900 km z Niemiec do Francji. Wiele razy znajdował się w gronie zwycięzców wyścigów samochodowych. Przyczynił się też do rozwoju przemysłu samochodowego na ziemiach czeskich. Dzięki jego przyjaźni z Karlem Benzem, w zakładzie w Kopřivnicy (dzisiejsza Tatra) wdrożono seryjną produkcję pierwszych samochodów w Czechach (NW Präsident) oraz pierwszego czeskiego samochodu wyścigowego. W 1907 roku, wspólnie z przedsiębiorcami Alfredem Ginzkeyem z Vratislavic nad Nisą i Oskarem Klingerem z Novego Města pod Smrkem, założył pierwszą liberecką fabrykę motoryzacyjną R. A. F. (Reichenberger Automobil Fabrik).

     Theodor Liebieg był powszechnie szanowany jako wybitny przedsiębiorca i członek elity przemysłowej monarchii austro-węgierskiej. Zasłynął też jako filantrop, przede wszystkim dzięki budowie osiedla dla pracowników firmy (tzw. Liebiegowego miasteczka) na libereckim Pernštýnie. Zmarł w 1939 r. w rodzinnej siedzibie (tzw. willi Liebiegów), zbudowanej w latach 1896-1911 w sąsiedztwie fabryki, na skraju Doliny Józefiny.

     Prawie wszyscy członkowie rodziny Liebiegów znani byli z szerokiej działalności dobroczynnej. Założyli liczne fundacje wspierające lub finansujące działalność instytucji opiekuńczych i edukacyjnych, m.in. sierocińca, szpitala, domu opieki dla chorych, starców i osób niedołężnych, szkoły dla ubogich niewidomych chłopców i świetlicy dla ubogich dzieci. Finansowali też zasiłki dla ubogich, wdów i samotnych matek, sierot, kalek i inwalidów wojennych i fundowali stypendia dla ubogiej zdolnej młodzieży. Przyczynili się do założenia miejskiej biblioteki, czytelni i galerii sztuki. Troszczyli się też o zabezpieczenie socjalne swoich pracowników. W 1842 w zakładach Johanna Liebiega powstała pierwsza kasa chorych, zapewniająca bezpłatne leczenie i leki, połowę wynagrodzenia w czasie choroby oraz rentę w razie kalectwa. Pracownicy płacili składki, ale fundusz był też dotowany przez Liebiega. Johann Liebieg założył też tekstylną szkołę zawodową w Libercu.

     Założona przez Johanna Liebiega firma jako jedna z niewielu w regionie przetrwała wszystkie kryzysy XIX i XX wieku, choć w czasie wojen musiała ograniczyć produkcję bądź przestawić ją na cele wojskowe. Również cały czas działały fundacje Liebiegów.

     W 1945 roku Johann Wolfgang Liebig (1904-1965), syn Theodora juniora i prawnuk Johanna Liebiega starszego, musiał przekazać przedsiębiorstwo pod czechosłowacki zarząd, a sam za współpracę z nazistami (uznano za nią produkcję dla Wehrmachtu, któremu Niemcy podporządkowały cały przemysł tekstylny), trafił na dwa lata do ciężkiego więzienia, po czym został wysiedlony. W 1948 r. zakłady Liebiegów zostały upaństwowione i połączone z zakładami w Rochlicy, Frýdlancie i Novym Mĕście oraz z firmą Textilana w Hanychovie, której nazwę przeniesiono na całe przedsiębiorstwo. Textilana rozpadła się w latach 90-tych, gdy poszczególne firmy pooddzielały się, a potem stopniowo zakończyły produkcję. Kompleks pofabryczny wyburzono w latach 2004-05.

     Dziś pamiątkami po rodzinie Liebigów są przede wszystkim wspaniałe wille oraz budowle powstałe dzięki ich fundacjom: Muzeum Północnoczeskie, ratusz miejski, dawna siedziba Kasy Oszczędności (dziś Českiej Spořitelny), budynek dawnej Izby Przemysłowo-Handlowej (dziś przychodnia lekarska przy ul. Masarykovej 9) i dawne osiedle dla pracowników firmy - Liebiegovo Městečko. Postaci mecenasa i kolekcjonera sztuki Heinricha Liebiega poświęcona jest jedna ze stałych wystaw Galerii Okręgowej w budynku dawnych łaźni. Poza tym, w tzw. Ogrodzie Wspomnień na terenie dawnego cmentarza miejskiego przy ul. Budyšínskiej zachowała się rodzinna kaplica grobowa Liebiegów.

Na podstawie:

• Pavel Harus, Rod Liebiegů v Severočeském kraji, Univerzita Karlova, Pedagogická fakulta, 2021 (praca licencjacka)

• Kateřina Hejnová, Nadace rodiny Liebiegů, Technická Univerzita v Liberci, 2015 (praca licencjacka)

• Broszura Liberec po stopach Liebiegů, Statuarní Město Liberec.

• Ivan Rous, Linka automobilového průmyslu v Liberci, liberec-reichenberg.net

 

Artykuł jest rozwinięciem tekstów przewodnika po Górach Izerskich (Waldemar Brygier, Katarzyna Potocka-Brygier: "Góry Izerskie polskie i czeskie", wydawnictwo Rewasz 2025)

 

Jeśli podoba Ci się nasza redakcyjna praca i uważasz, że jest przydatna, to...