Muzeum Południowo-Wschodnich Moraw w Zlínie
Cennym uzupełnieniem zwiedzania każdego miasta jest wizyta w lokalnym muzeum, dzięki której możemy zajrzeć w przeszłość miasta i lepiej je zrozumieć. Zwiedzając Zlín, z pewnością warto odwiedzić tutejszy oddział Muzeum Południowo-Wschodnich Moraw i Wojewódzką Galerię Sztuk Pięknych. Od 2013 r., razem z Biblioteką Wojewódzką, tworzą zintegrowane centrum kulturalno-edukacyjne z nazwą 14|15 BAŤŮV INSTITUT, umieszczone w odrestaurowanych budynkach 14 i 15 dawnych zakładów Bati.
Stałe wystawy Muzeum i Galerii znajdują się na piętrach budynku. Na parterze, oprócz informacji turystycznej Zlíńskiego Kraju i muzealnej księgarni, można obejrzeć aktualne wystawy czasowe.
Na pierwszym piętrze budynku umieszczono stałą wystawę „+ - Zlín” Galerii Sztuk Pięknych. Jak piszą jej kuratorzy, celem wystawy jest pokazanie różnicy między tym, jak Zlín i jego okolice odbierane są z zewnątrz, a jak definiują się od środka. Dwie części wystawy symbolizują cywilizacyjny konflikt obecny w rozwoju miasta: między industrializacją a naturą, pragmatyczną modernizacją a przywiązaniem do tradycji, racjonalnością a emocjami, typizacją a niepowtarzalnością, organizacją a spontanicznością, masowością a indywidualnością, ciągłą zmianą a trwałością i szybkością a głębią. Prócz tradycyjnych eksponatów, tablic i zdjęć, wystawa wykorzystuje prezentacje multimedialne oraz techniki rzeczywistości rozszerzonej dostępne przy użyciu dedykowanej aplikacji mobilnej „Plus mínus Zlín”.
Prawa część wystawy dotyczy dziejów zlíńskiej kultury w XX i XXI wieku. Można tu zapoznać się z działalnością zlíńskiej Szkoły Sztuki, zobaczyć dzieła artystów prezentowane w ramach Salonów Sztuki w latach 30. i 40., zlíńskie wzornictwo przemysłowe oraz architekturę. Można prześledzić rozwój urbanistyczny miasta i sposób, w jaki z prowincjonalnego miasteczka zmieniło się w ważny ośrodek międzywojennego funkcjonalizmu i jedyne czechosłowackie miasto budowane według funkcjonalistycznych koncepcji. W części poświęconej architekturze zobaczymy projekty, przestrzenne modele i zdjęcia najważniejszych zlíńskich budowli oraz informacje o ich twórcach. Ciekawa jest też część dotycząca niezrealizowanych projektów budowli i tworzonych dla Zlína przez wybitnych architektów.
Lewa część ekspozycji skupia się na sztuce indywidualnych artystów. Jej głównymi tematami są przyroda, krajobraz i człowiek z jego wyobraźnią i pojmowaniem rzeczywistości.
* * *
Osoby, które dotrą do Zlína do 19 kwietnia 2026 r., mogą też zobaczyć dostępną na tym samym piętrze czasową wystawę rozszerzającą wystawę główną: „Niespełnione wizje firmy Baťa – niezrealizowane projekty wybitnych architektów dla międzywojennego Zlína” (Neuskutečněné vize firmy Baťa - nerealizované projekty významných architektů pro meziválečný Zlín). Zorganizowana w ramach obchodów 150 urodzin Tomáša Bati wystawa prezentuje plany urbanistyczne i projekty budowli publicznych przedstawiane do roku 1945 dla Zlína i dzielnicy Baťov w Otrokovicach przez architektów Františka Lýdie Gahurę, Vladimíra Karfíka, Miroslava Lorenca, Josefa Gočára, Jana Víška, Otto Rothmayera, Josefa Havlíčka, Bohuslava Fuchsa, Jiřígo Voženílka, Josefa Štěpánka, Kamila Roškota, Vladimíra Ukleina, Emanuela Hrušky, Lva Krčego, Františka Cubra i Zdeňka Pokornego. Zmieniająca się rzeczywistość gospodarcza i polityczna, zwłaszcza II wojna światowa i jej następstwa, sprawiły, że projekty te pozostały wyłącznie na papierze, ale są dziś świadectwem dalekosiężnych i często wizjonerskich pomysłów na rozwój zlíńskiej aglomeracji powstających w kręgu właścicieli firmy i ich współpracowników. Ekspozycja obejmuje 50 projektów, w tym studia urbanistyczne dla firmy Baťa, plany zabudowy wokół náměstí Práce, projekty budowli sakralnych, pomników i gmachów użyteczności publicznej. Można przy tym zaobserwować różnice w podejściu poszczególnych architektów do zadanych tematów, a także różnice w poglądach na funkcję architektury między czysto pragmatycznym Tomášem Baťą a ceniącym elegancję i otwartym na światowe trendy Janem Antonínem Baťą. W dniach 24. marca i 14 kwietnia o godz. 17:00 po wystawie będzie oprowadzać jej kuratorka Ladislava Horňáková.
* * *
Drugie piętro budynku to stała wystawa „Zasada Baťa: dziś fantazja, jutro rzeczywistość” (Princip Baťa: Dnes fantazie, zítra skutečnost). Ta fascynująca wystawa ukazuje historię firmy Baťa od jej założenia w 1894 r. po upaństwowienie i rozpad koncernu w 1948 r. Poszczególne części wystawy, ułożone w porządku chronologicznym, prezentują produkcję obuwia i innych wyrobów, od sznurowadeł po samolot, dla których produkcja obuwia była punktem wyjścia, rozwój sieci sprzedaży, w tym zakładanie zagranicznych oddziałów firmy (świetnie trafia do wyobraźni mapa z zaznaczonymi „siostrzanymi” firmami Bati na całym świecie), działalność reklamową, transportową i politykę socjalną firmy. Możemy też poznać postacie właścicieli i dyrektorów firmy i przeczytać o ich losach po rozpadzie koncernu. Wystawa łączy eksponaty, powiększone archiwalne zdjęcia, filmy i opisy - wszystkie w języku czeskim i angielskim.
Ekspozycję rozpoczyna muzeum obuwia, jedno z największych w Europie, z kolekcją 600 par butów z różnych epok historycznych i różnych stron świata. Można tu zobaczyć m.in. grube walonki na drewnianej podeszwie noszone przez wołoskich górali, buty z łyka, haftowane chińskie buciki z jedwabiu czy buty najwyższego człowieka świata zestawione z maleńkimi bucikami dziecięcymi. Oczywiście są też buty produkowane przez firmę Baťa. Częścią tej ekspozycji jest rekonstrukcja warsztatu szewskiego z końca XIX w.
Śledząc historię firmy Baťa, widzimy fragment pomieszczeń fabrycznych z maszynami szewskimi – od najstarszych, pięknie zdobionych, po nowoczesne wyposażenie linii do produkcji obuwia. Na ścianach wymalowane są hasła motywujące do wytężonej pracy i oszczędzania czasu, z których słynęły baťowskie fabryki i szkoły (np. „Wielki jest ten, kto ma wielki cel!” czy „Dzień ma 84600 sekund!” ). Możemy też zobaczyć wyposażenie salonu obuwniczego z lat 30. XX w. (oprócz sprzedaży obuwia salony Bati oferowały jego naprawę czy zabiegi pedicure) i poznać baťowskie zasady obsługi klienta, m.in. „Dziesięcioro przykazań rozpatrywania reklamacji”. Bardzo ciekawe są też reklamy baťowskich wyrobów, od butów począwszy, przez opony, do całych rowerów.
Reklamy firmy Baťa
W części opowiadającej o działalności socjalnej i kulturalno-oświatowej firmy zobaczymy zdjęcia dokumentujące działalność ambulatoriów (np. akcję szczepień czy prześwietlenia płuc), baťowskiego szpitala i domu dla seniorów oraz fotografie pomieszczeń dydaktycznych i wystawienniczych Instytutów Naukowych. Sporo uwagi poświęcono baťowskim szkołom i systemowi wychowania przez naukę i pracę oraz działalności sportowej.
Osobną część poświęcono udziałowi firmy w rozwoju lokalnego transportu: od modernizacji linii kolejowej Otrokovice-Vizovice, przez budowę infrastruktury drogowej, rozwój transportu autobusowego, uruchomienie sieci trolejbusów po budowę kanału żeglugowego i transport lotniczy. Miłośników modeli kolejowych zapewne zainteresuje makieta pętli i zajezdni zlíńskich trolejbusów, a fanów lotnictwa – repliki produkowanych w Otrokovicach samolotów sportowych.
Część dotycząca powojennej historii Zlína zawiera ilustrowaną bogatym materiałem zdjęciowym i filmowym, artykułami prasowymi i fragmentami wspomnień opowieść o podróżach związanych ze Zlínem inżynierów Jiřego Hanzelki i Miroslava Zikmunda oraz innych słynnych czeskich podróżników XX wieku: Eduarda Ingriša i Stanislava Škuliny. Pośrodku ekspozycji oko przyciąga srebrna Tatra 87, którą Hanzelka i Zikmund w latach 1947-1950 przemierzyli Afrykę i Amerykę Południową. Można też zobaczyć liczne pamiątki, które przywieźli z podróży.
srebrna Tatra 87, którą podróżowali Hanzelka i Zikmund
Tzw. „gabinet filmowy” poświęcony jest historii i działalności zlíńskiego studia filmowego w Kudlovie od jego założenia w 1936 r. do współczesności, związanym z nim twórcom, m.in. Ladislavowi Koldzie, Alexandrowi Hackenschmiedowi, Elmarowi Klosowi i współtwórcom czechosłowackiego filmu animowanego Hermínie Týrlovej i Karlowi Zemanowi, oraz zlíńskim festiwalom filmowym. Powrót do klimatu lat dzieciństwa zapewnia bogaty zbiór figurek tworzonych dla potrzeb filmowych animacji.
* * *
Dla wytrwałych, na czwartym piętrze budynku mamy coś dla koneserów: stałą wystawę „František Bartoš: Pedagog, językoznawca, etnograf (František Bartoš: pedagog, jazykovědec, etnograf) przedstawiającą postać pochodzącego ze Zlína, a działającego głównie w Brnie wybitnego XIX wiecznego pedagoga (uczył języka czeskiego w gimnazjach), etnografa, badacza morawskiego folkloru i dialektów i organizatora życia kulturalnego i społecznego. Można tu zobaczyć m.in. replikę kalendarza z końca XIX w. z przysłowiami przepowiadającymi pogodę, strony ze śpiewnika z morawskimi pieśniami i zajrzeć do największych dzieł Bartoša: Dialektologii morawskiej i Słownika dialektów morawskich.
* * *
Willa Dominika Čipery, źródło: mapy.com (Jan Ťopek)
Na koniec, warto wspomnieć o jeszcze jednej części ekspozycji Wojewódzkiej Galerii Sztuk Pięknych, dostępnej od 1 marca 2026 r. w świeżo odrestaurowanej willi Dominika Čipery. Willa, zlokalizowana w rozległym parku na wzgórzu w dzielnicy Burešov, we wschodniej części Zlína, została otwarta po remoncie jako Centrum Kultury i Twórczości Kraju Zlíńskiego. Dom w stylu angielskiej wiejskiej rezydencji, zbudowany w latach 1939–1942 według projektu architekta Vladimíra Karfíka, łączy elementy klasycyzmu i modernizmu z przemyślanym wkomponowaniem przestrzeni mieszkalnej w krajobraz, nawiązując do koncepcji “architektury organicznej” Franka Lloyda Wrighta, u którego Karfík odbywał staż w latach 1928-29.
Wystawa prezentuje budownictwo mieszkaniowe i willowe firmy Baťa w okresie międzywojennym, okoliczności powstania willi oraz postać Dominika Čipery: bliskiego współpracownika Tomáša Bati, dyrektora finansowego firmy Baťa i burmistrza Zlína w latach 1932-45 i ministra robót publicznych Protektoratu Czech i Moraw w latach 1939-42. Przedstawia też dzieje willi w krótkim czasie jej zamieszkiwania przez rodzinę Čiperów i w okresie powojennym, a także dzieje rodziny Čiperów za granicą po przymusowej emigracji w 1948 r.
