Willa Miroslava Zikmunda w Zlínie

     Do najbardziej znanych postaci związanych z powojennym Zlínem należą dwaj legendarni czescy podróżnicy Jiří Hanzelka (1920-2003) i Miroslav Zikmund (1919-2021). Pochodzili z różnych stron kraju: Hanzelka ze Štramberka na Morawach, a Zikmund – z Pilzna. Spotkali się w 1938 r. w Pradze podczas studiów w Wyższej Szkole Handlowej. Myśląc o pracy w handlu zagranicznym, stworzyli w tym czasie wspólny „Plan 5” – projekt odwiedzenia pięciu kontynentów świata samochodem czechosłowackiej produkcji w celu promowania Czechosłowacji i przyjrzenia się światowym rynkom. Z powodu zamknięcia czeskich uczelni w 1939 r., musieli przerwać studia, ale cały czas przygotowywali podróż, ucząc się języków obcych, studiując mapy, dzienniki podróży i analizując gospodarki poszczególnych krajów. Studia dokończyli w 1946 r., uzyskując stopień inżyniera, po czym obaj zgłosili się na praktyki w kopřivnickiej fabryce samochodów „Tatra”.

     Wkrótce udało im się przekonać dyrekcję do tego, żeby udostępniła im najlepszy wówczas model samochodu osobowego, Tatrę 87, i 22 kwietnia 1947, jako przedstawiciele handlowi „Tatry”, wyruszyli w podróż dookoła świata. Przez Europę, Afrykę, Amerykę Południową i Środkową dotarli do Meksyku, gdzie w listopadzie 1950 r. musieli przerwać podróż z powodu nie otrzymania wizy do USA. Przez całą wyprawę, rodacy w kraju mogli na bieżąco śledzić jej postępy dzięki współpracy z czechosłowackim radiem i kilkoma czasopismami, które łącznie wyemitowały i opublikowały 770 reportaży.

Miroslav Zikmund i Jiří Hanzelka (1947)

Tatra 87 w zlíńskim Muzeum Południowo-Wschodnich Moraw

     Po powrocie do kraju podróżnicy zajęli się opracowaniem przywiezionego materiału. Powstało z niego 7 książek, 3 filmy długometrażowe, 10 krótkometrażowych oraz wiele prelekcji.

*     *     *

     Właśnie w tym momencie w ich historii pojawia się Zlín, a ściślej zlíńskie studia filmowe na Kudlovie, które specjalizowały się m.in. w produkcji filmów dokumentalnych. W 1952 r., podczas prac nad montażem swych filmów długometrażowych, obaj podróżnicy postanowili osiedlić się w Zlínie. Zauroczył ich charakter miasta-ogrodu, a jednym z motywów decyzji była, według wspomnień Miroslava Zikmunda, przejażdżka na nartach z hotelu Moskva (dzisiaj Hotel Zlín) na Kudlov. Jak zauważyli, nie byłoby to możliwe na trasie Vinohrady-Barrandov w Pradze. Akurat tak się złożyło, że reżyser Elmar Klos sprzedawał swoją willę w dzielnicy Nivy. Kupił ją więc Miroslav Zikmund, a Jiří Hanzelka zamówił zbudowanie własnej na sąsiedniej działce. Niestety, już w 1958 r., w związku z chorobą żony, Hanzelka przeniósł się razem z rodziną do Pragi, ale Zikmund wrósł na stałe w Zlín i mieszkał tu do końca życia, określając się jako Morawiak z wyboru.

*     *    *

     Na kolejną wyprawę podróżnicy wyruszyli w kwietniu 1959 r.. W związku z brakiem amerykańskiej wizy, ruszyli w przeciwnym kierunku. Tym razem pojechali dwoma specjalnie dostosowanymi ciężarowymi Tatrami 805, w towarzystwie lekarza i mechanika. Przejechali Bliski Wschód, Pakistan, Indie, Nepal, Cejlon, Indonezję, Japonię i wrócili przez kraje Związku Radzieckiego. Podróż, zorganizowana przez Czechosłowacką Akademię Nauk, miała tym razem charakter studyjny. Jej owocem było ponad 1000 radiowych i drukowanych reportaży, jeden film długometrażowy i 149 filmów dokumentalnych. Gdy 11 listopada 1964 r. powrócili do Pragi, witani byli na wypełnionym po brzegi Rynku Staromiejskim jako znane osobistości.

Zikmundova vila, pamiątki z podróży...

     W 1968 r. obaj wystąpili przeciwko inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację. Jiří Hanzelka, który był aktywnym członkiem „reformatorskiego” skrzydła Komunistycznej Partii Czechosłowacji, był nawet brany pod uwagę jako kandydat na prezydenta kraju. Po stłumieniu „Praskiej Wiosny”, obu skazano na publiczny niebyt: zakazano publikowania ich książek i reportaży, wystąpień publicznych i uniemożliwiono im zatrudnienie i podróżowanie. Sytuację Hanzelki pogorszył jeszcze fakt podpisania przez niego Karty 77.

     Dopiero po 1989 r. mogli powrócić do życia publicznego, jednak stan zdrowia nie pozwolił już Jiřemu Hanzelce na aktywną działalność. Zmarł w 2003 r. w Pradze. Miroslav Zikmund natomiast odbył jeszcze podróż do Japonii i Australii (1992), Australii i Nowej Zelandii (1994) oraz na Sri Lankę i Malediwy (2000). Zmarł w 2021 r. w wieku 102 lat i został pochowany na Leśnym Cmentarzu w Zlínie.

*     *     *

     W 1995 r. podróżnicy podarowali miastu Zlín swoje archiwum obejmujące m.in. 120 000 negatywów, 5 000 zdjęć, 150 filmów, korespondencję, rękopisy książek i reportaży, 150 pudeł wycinków z gazet, 1000 pamiątek, upominków i trofeów, zbiór monet, widokówek i zielnik. Warunkiem przekazania archiwum było jego fachowe opracowanie, ale też udostępnienie szerokiej publiczności. Realizując ten postulat, Muzeum Południowo-Wschodnich Moraw, w którym złożono archiwum (znane jako Archiv H+Z), stworzyło wystawę prezentującą dokonania  podróżników. Dodatkowo, w 1998 r. powstało w Zlínie stowarzyszenie „Klub Hanzelky a Zikmunda ve Zlíně” (w skrócie Klub H+Z Zlín), które, współpracując z Muzeum, zajmuje się wykorzystaniem i popularyzowaniem dziedzictwa obu podróżników, zwłaszcza wśród młodzieży.

     Willa na Nivach (przy ul. Žlebovej 2894), którą w 1953 r. kupił Miroslav Zikmund, znana jako Zikmundova vila pełni dziś rolę muzeum. Została zbudowana w 1935 r. dla Josefa Januštíka, pierwszego starosty powiatu zlíńskiego i ojczyma Elmara Klosa. Projekt powstał w Dziale Budowlanym firmy Baťa, ale nazwisko architekta nie jest na nim wymienione. Willa wyróżniała się wśród innych jednorodzinnych baťowskich domów tynkowaną fasadą i długim pasem okien wychodzących na ogród, umieszczonych wzdłuż elewacji nadwieszonego parteru, co nawiązywało do koncepcji „architektury organicznej” Franka Lloyda Wrighta. Ciekawy jest też betonowy słup umieszczony pośrodku parteru, który miał prawdopodobnie symbolicznie nawiązywać do zlíńskiej architektury przemysłowej.

     Po zakupie willi Miroslav Zikmund zlecił jej adaptację zlíńskiemu architektowi Zdeňkowi Plesníkowi, który jeszcze bardziej otworzył budynek na okalająca przyrodę, poszerzając parter o część jadalną z wyjściem na otwarty taras. Zmienił też układ i funkcję pomieszczeń, dopasowując je do życzeń nowego właściciela. 

     Zikmund mieszkał w willi niemal do końca życia, niewiele w niej zmieniając. Dzięki temu dom zachował funkcjonalistyczną architekturę i wyposażenie z lat 50. XX w. W 2020 r. podróżnik sprzedał dom zlínskiemu przedsiębiorcy Čestmírowi Vančurze, z zastrzeżeniem, aby nadal służył on społeczeństwu. Aby sprostać temu życzeniu, Vančura założył fundację, która do dziś opiekujące się willą i udostępnia ją zwiedzającym. Zwiedzanie odbywa się w małych grupach z przewodnikiem, więc wizytę trzeba wcześniej zaplanować.

     Do willi można dojść alejką od głównej bramy przy ul. Žlebovej lub od południa, ścieżką prowadząca od furtki przy ul. Pod Nivami. Z obu stron przechodzimy przez rozległy ogród, bardziej przypominający park, który Miroslav Zikmund pieczołowicie pielęgnował, nanosząc każdą zmianę czy nowe nasadzenie na specjalnych mapach.

*     *     *

     Wnętrze domu odzwierciedla osobowość i upodobania podróżnika. Największym pomieszczeniem parteru jest duży salon, połączony rozsuwanymi drzwiami z biblioteką. Duże, otwierane ku górze okna dają wrażenie połączenie wnętrza z okalającą przyrodą. Mają zamontowane chowane we framudze moskitiery i rolety. Cały salon wypełniony jest pamiątkami z podróży, a biblioteka – regałami ze skatalogowanym przez Zikmunda księgozbiorem, liczącym 7500 książek. Umieszczona za ścianą biblioteki komora z projektorem filmowym oraz wysuwany ekran z drugiej strony pokoju pozwalały na przekształcenie go w salę kinową. Salon i biblioteka były przez lata miejscem spotkań ludzi kultury i sztuki, w tym czechosłowackich dysydentów. Gośćmi Zikmunda byli m.in. Václav Havel, autor manifestu “Dwa tysiące słów” z 1968 r. Ludvík Vaculík, sportowcy Emil i Dana Zátopkowie czy režyser Miloš Forman. Słynne były spotkania “na skórze niedźwiedziej”, która do dziś leży na podłodze biblioteki. 

     Meble dla willi projektowane były, często według pomysłów Zikmunda, przez Zdeňka Plesníka oraz Miroslava Navrátila (1913–1999), projektanta m.in. siedzeń w praskich tramwajach oraz mebli i innych wyrobów z giętego drewna (w tym sań i nart). Ciekawe są modułowe siedziska, które można było łączyć w fotele, sofy czy łóżka, a przede wszystkim – przemyślne regały pozwalające na optymalne wykorzystanie przestrzeni. Ich boczne ścianki, wykonane są z falistej sklejki tworzącej „zębatkę”, w którą w odstępach co 12 mm można wsunąć półkę. Dzięki temu wysokość półek można dostosować do każdego rozmiaru książek.

     Pozostałe pomieszczenia parteru to m.in. maleńka kuchnia, spiżarnia, magiel oraz laboratorium fotograficzne pełne sprzętu i odczynników do wywoływania zdjęć.

     Na piętrze znajduje się pokój gościnny, gdzie można zobaczyć stworzone przez Zikmunda drobiazgowe mapy ogrodu, na których właściciel przez dziesięciolecia nanosił każdą, najdrobniejszą nawet zmianę. Z tego pokoju wejdziemy do sypialni, tak małej, że prawie całą jej powierzchnię zajmuje łóżko, za to na ścianie ma prawdziwy skarb – XVIII-wieczną mapę Czech Johanna Christopha Müllera, którą Miroslav Zikmund kupił w jednym z praskich antykwariatów.

     Drzwi z sypialni prowadzą do gabinetu Zikmunda. Tu można przekonać się o tym, że podróżnik był skrupulatny nie tylko, jeśli chodzi o dokumentowanie zmian w ogrodzie, ale też o rejestrowanie odwiedzających go gości, których nazwiska i daty odwiedzin zapisywał na futrynie. W środku znowu zobaczymy regały z książkami: słownikami, encyklopediami, całymi rocznikami „National Geographic” oraz tłumaczeniami wszystkich 20 książek Zikmunda i Hanzelki na 13 języków.

     Na piętrze zobaczymy jeszcze łazienkę z oryginalnymi urządzeniami do hydromasażu z lat 50 XX w., a obok – małą salę gimnastyczną z drabinkami i materacami.

     Po wyjściu z willi Miroslava Zikmunda, można podejść jeszcze do stojącej 70 m na pn-zach. dawnej willi Jiřego Hanzelki. Pierwotnie oba domy miały wspólny ogród, ale po opuszczeniu willi przez Hanzelkę, zostały rozdzielone płotem. Jednak od strony ul. Žlebovej prowadzi do nich wspólna brama.

Willa Jiřego Hanzelki

     Dom, zbudowany w latach 1954-55 dla rodziny Jiřego Hanzelki, zaprojektował również Zdeněk Plesník, więc posiadał wiele wspólnych elementów z willą Zikmunda. Odróżnia ją zastosowanie nietynkowanej cegły jako elementu dekoracyjnego fasady i “kaskadowe” rozplanowanie bryły związane z ukształtowaniem terenu. Rodzina Hanzelków zamieszkiwała dom krótko i już w 1958 r. przekazała go państwu w zamian za wsparcie finansowe drugiej wyprawy Zikmunda i Hanzelki i z zastrzeżeniem, że obiekt zostanie wykorzystany dla potrzeb opieki nad dziećmi. Zamieniono go więc w żłobek, całkowicie przebudowując wnętrza, a z czasem również częściowo zmieniając wygląd elewacji. Obecnie w willi mieści się dziecięcy ośrodek rehabilitacyjny.

Katarzyna Potocka-Brygier - NaszeSudety

Na podstawie:

• Magdalena Preiningerová, Cesta staletími s Miroslavem Zikmundem, Archiv H+Z, Muzeum jihovýchodní Moravy ve Zlíně
• Vila Miroslava Zikmunda, Vila Jiřího Hanzelky, Zlínský architektonický manuál
• Wystawa „Moderní cestovatelství” w Muzeum jihovýchodní Moravy ve Zlíně
• zikmudovavilla.cz